Historia Domu Górskiego. Część trzecia. Okres dziewiętnastowiecznej rozbudowy

Prężny rozwój przemysłu Lubania, a co za tym idzie przyrost mieszkańców i gości gospody sprawił, że pierwsze przymiarki do jej rozbudowy miały miejsce już w latach 60., a potem w 70. XIX wieku. Dzięki archiwaliom zgromadzonym w Archiwum Państwowym w Bolesławcu można prześledzić pomysły lubańskich architektów, a także ewolucję architektury budynku i jego najbliższego otoczenia. Większość z rysunków nie była publikowana, także przez autorów niemieckich.

Rozbudowa małej architektury

Szczyt Kamiennej Góry od lat 20. XIX wieku spełniał podwójną rolę - z jednej strony przyciągał spacerowiczów z uwagi na świetny punkt widokowy i budowę na szczycie gospody, z drugiej strony ze strzelnicy zlokalizowanej poniżej Domu Górskiego w tzw. Kotle (niem. Kessel) korzystali członkowie Kamiennogórskich Strzelców. I właśnie ci ostatni w 1842 roku zaczęli upiększać teren wokół Kotła, sadząc drzewa i krzewy, założyli także w pobliżu aleję brzóz.

W 1843 roku, po śmierci rajcy Kirchhoffa, sprawcy budowy Domu Górskiego, mieszczanie założyli Towarzystwo Upiększania Kamiennej Góry (niem. Steinberg Verschönerungs-Verein), które kontynuowało zagospodarowanie wzgórza. Stowarzyszenie oprócz zakładania zieleni finansowało także prace typowo budowlane związane z budową balustrady oraz pierwszej, murowanej kolumnady czy zakup lunety widokowej.

W tym samym, 1843 roku, władze miasta dokupiły dodatkowy grunt w celu poszerzenia parku. Chciano także, zapewne pod wpływem nowo powstałego towarzystwa, upiększyć rejon Kotła powyżej którego znajdowały się tarasy widokowe. Wskutek nacisków magistratu strzelcy przenieśli strzelnicę z Kotła nieco na południe, choć nadal korzystali z niego, urządzając w nim chociażby festyny strzeleckiej. Współcześnie w miejscu Kotła (niem. Kessel) i pierwszej strzelnicy znajduje się amfiteatr. 

Litografia H.Herrmanna z połowy XIX wieku ukazująca gospodę po dobudowie kolumnad. Zbiory MR Lubań.

Kolejnym zadaniem była realizacja tzw. kolumnad (niem. Kollonade). Tego typu formy były dość popularne w tym okresie, były otwarte hale, których zadaszenia opierano na murowanych lub stalowych, specjalnie odlewanych w tym celu ozdobnych kolumnach. Pierwsza kolumnada, wybudowana w 1844 roku, przylegała bezpośrednio do frontu budynku, co umożliwiało gościom wyjście na zewnątrz także przy niepogodzie. W Archiwum Państwowym w Bolesławcu zachowała się dokumentacja finansowa budowy tej kolumnady. Z zachowanych rycin i projektów możemy odtworzyć także drugą kolumnadę. Została wkomponowana w skarpę na dolnym tarasie widokowym, od strony budynku wykonano kamienno-ceglany mur oporowy. Wymagało to likwidacji dawnego podjazdu i klombu kwiatowego. Schodziło się do niej obustronnymi szerokimi schodami. Hala podzielona była na pięć członów, z czterema murowanymi podporami. Mur po tej kolumnadzie, po dodatkowym wydłużeniu w 1908 roku, zachował się do dnia dzisiejszego. W okresie letnim pod jej dachem wystawiano stoliki dla gości, po wybudowaniu w 1891 roku kolejnej hali, dla odróżnienia zwano ją Małą Halą (niem. Kleine Halle). 

Kolumnady na pocztówce z końca XIX wieku. Zbiory J.Kuczyckiego.

Już w 1844 roku, 22 kwietnia, została zamontowana przed Domem Górskim stalowa balustrada zapewniająca bezpieczeństwo gościom na tarasie widokowym. Zostały specjalnie w tym celu odlane elementy w Wilhelmshütte - hucie w dzisiejszej dzielnicy Szprotawy – Iławie. Koszt zamówienia wyniósł 86 talarów, a montaż dodatkowo 14 talarów.

Równocześnie swoje działania prowadzili Strzelcy Kamiennogórscy, którzy 4 lipca 1846 roku, we wspomnianym Kotle poniżej gospody, wyrównali i urządzili plac gimnastyczny (niem. Turnplatz), który był wykorzystywany nie tylko przez młodą brać strzelecką, ale wobec braku terenów sportowych także przez lubańską młodzież szkolną. Jeszcze w tym samym roku korzystało z niego 49 uczniów gimnazjum, a w kolejnym roku (za odpłatnością) uczniowie szkoły ludowej pod nadzorem nauczyciela Friedricha Johna (założyciela w Lubaniu w 1860 roku Towarzystwa Gimnastycznego - Turverein). Równocześnie dalej korzystali z pobliskiej strzelnicy. Kronikarze odnotowują, iż dzieci i młodzież ćwiczące w Kotle powodowały szkody w nasadzeniach sfinansowanych w 1843 roku przez Towarzystwo Upiększania Kamiennej Góry.

Trójwymiarowy „obraz” z połowy XIX wieku o głębokości 12,5 cm, szerokość 50 cm, wysokości 40 cm. Niegdyś znajdował się w muzeum w Kamenz.

Pierwsze projekty przebudowy

Po okresie pierwszych dwudziestu lat inwestycji, w kolejnych 20 latach nastąpił pewien okres stabilizacji, jeśli nawet nie nazwać stagnacji, w rozwoju infrastruktury parkowej. Dopiero objęcie w 1862 roku urzędu burmistrza przez Ernsta Walbe znów tchnęło świeże pomysły na rozwój Kamiennej Góry. Nowy burmistrz (urzędował w latach 1862-68) polecił architektowi H.Pohlowi przygotowanie projektu przebudowy gospody na Kamiennej Górze (Gasthaus auf dem Steinberge).

Jak przy realizacji każdego projektu, także H.Pohl rozpoczął od inwentaryzacji stanu istniejącego. Zachował się jego rysunek z marca 1863 roku, jeszcze wówczas późniejszy Dom Górski określano ogólnym, niczym nie wyróżniającym mianem „Wohngebäude auf dem Steinberge” (dom mieszkalny na Kamiennej Górze). Rysunek przedstawia zarówno zagospodarowanie terenu wokół budynku, jak i przekroje i sposób wykorzystywania poszczególnych kondygnacji. Widoczny jest układ dróg i alejek, dobudowane kolumnady, a na zapleczu stajnię i ustęp na uboczu. 

Fragment inwentaryzacji Domu Górskiego z marca 1863 roku autorstwa H.Pohla. Widać najstarsze rozplanowanie pomieszczeń, a także kolumnady, toalety czy stajnię. Zbiory AP Oddział Bolesławiec. Fot. T.Bernacki.

W przekroju widoczne są dwie piwnice – starsza pod północno-zachodnim narożnikiem budynku i dobudowana obok druga piwnica doświetlona dwoma okienkami, do której był dostęp ze starszej piwnicy (wcześniej w niej były dwa okienka, jedno z nich nadal widoczne jest na rysunku, drugie poszerzono na otwór drzwiowy). Na parterze znajdowały się dwa pomieszczenia gościnne (niem. Gaststube), kuchnia oraz korytarz, z którego schodami wchodziło się na piętro. Na poddaszu/piętrze oznaczone jest mieszkanie i izba bez określonego przeznaczenia, a także sypialnia (niem. Kammer). Obiekt był wyposażony w dwa piony kominowe, jeden na potrzeby kuchni i drugi na potrzeby sali głównej. Interesującym elementem tej inwentaryzacji jest jednakże dorysowana mniej wyraźnym kolorem przybudówka od strony zaplecza wraz z wieżyczką, która miała pełnić pion komunikacyjny (oznaczone spoczniki schodów). Dorysowany fragment ma charakter bardziej szkicu niż jeszcze właściwego projektu.

Fragment inwentaryzacji Domu Górskiego z marca 1863 roku autorstwa H.Pohla. Widoczna m.in.  doszkicowana dobudowa. Zbiory AP Oddział Bolesławiec. Fot. T.Bernacki.

Z tego okresu zachowały się dwa projekty rozbudowy gospody na Kamiennej Górze autorstwa wspomnianego H.Pohla. Jeden z nich został sygnowany datą „April 1863”, drugi nie jest datowany. Oba projekty zakładały dość znaczącą zmianę stylistyki budynku i różnią się podejściem do rozbudowy – jeden zakładał niewielką rozbudowę zaplecza, drugi znaczącą przebudowę całej bryły budynku. Oba reprezentują nurt historyzmu, choć inne ich style. Ich nadrzędnym celem było zwiększenie powierzchni sal dla gości.

Pierwszy z projektów, bez daty, reprezentuje tzw. styl arkadowy (niem. Rundbogenstil), z boniowaniem elewacji czy oknami przypominającymi romańskie. Główna bryła budynku miała być zachowana, choć znacząco miała zmienić się stylistyka elewacji. Zakładano dobudowę od zaplecza prostopadłego skrzydła, gdzie miała znaleźć się dodatkowa piwnica, mieszkanie wraz z alkową dla karczmarza na piętrze i drugie na piętrze dla gości. Na parterze dawnego budynku nadal miała być gospoda oraz odrębna sala dla socjety (Gesselschaftszimmer), a także kuchnia, z której schodziło się do piwnicy. Natomiast na piętrze zakładano powiększenie sali z podium dla orkiestry od południa (zapewne była tam od początku) poprzez wyprowadzenie schodów do projektowanego skrzydła.

Projekt przebudowy Domu Górskiego w stylu Rundbogen autorstwa H.Pola z 1863 roku. Zbiory AP Oddział Bolesławiec. Fot. T.Bernacki.

Drugiemu projektowi, z kwietnia 1863 roku, bliżej było do stylu neorenesansowego, z gładką elewacją, kondygnacjami oddzielonymi gzymsami, częścią okien prostokątnych w obramieniach w stylu neorenesansowym. Ten projekt jednakże zakładał znaczącą przebudowę elementów konstrukcyjnych dawnego budynku, który uległby częściowemu wyburzeniu. Całkowicie od nowa rozplanowano układ pomieszczeń. Budynek miał być znacząco wydłużony, dawna część frontowa przebudowana w formę szerokiego ryzalitu. Wskutek znacznej rozbudowy budynku, oprócz sali gościnnej, kuchni, mieszkania gospodarza, miały znaleźć się dodatkowe pomieszczenia jak np. spiżarnia, pokój dla służby czy garderoba koło sali widowiskowej. Podobnie jak w pierwszym projekcie, tak i w tym przypadku w budynku nie było toalet, zapewne znajdowały się w drewnianych wygódkach na zapleczu budynku.

Projekt przebudowy Domu Górskiego z cechami stylu neorenesansowego autorstwa H.Pola z 1863 roku. Zbiory AP Oddział Bolesławiec. Fot. T.Bernacki.

Żaden z powyższych projektów architekta H.Pohla nie został zrealizowany. Trudno ocenić dlaczego, być może wynikało to z jakiś obciążeń finansowych miasta wskutek wojny prusko-duńskiej 1864 roku lub po prostu nie zyskały akceptacji władz miasta pod względem estetycznym i funkcjonalnym.

W połowie rządów burmistrza, w 1865 roku, odnowił się konflikt ze strzelcami z uwagi na położoną w parku strzelnicę. Władze miasta najpierw próbowały zakwestionować prawo strzelców do terenów na Kamiennej Górze, w tym strzelnicy, jednak ci wykazali, iż brali czynny udział w jej zagospodarowywaniu już od 1787 roku, a później budując strzelnicę w 1823 roku, pomagając w budowie Domu Górskiego i drogi do niego w 1824 roku, a także nasadzając w 1842 roku drzewa i krzewy. W związku z tym magistrat się ugiął i nadał im prawa do strzelania.

Plany na 50. rocznicę

W 1869 roku burmistrzem miasta został Friedrich Feichtmeyer, który z wielką gorliwością przejął na siebie i miasto obowiązki związane z utrzymaniem parku, w związku z rozwiązaniem w tym samym roku Towarzystwa Upiększania Kamiennej Góry. Niewątpliwie burmistrz chciał wpisać się w historię tego miejsca, gdyż w 1875 roku przypadała 50 rocznica wybudowania Domu Górskiego. Za jego urzędowania zlecono więc kolejne projekty rozbudowy gospody. Z 1874 roku znany jest projekt wykonany przez architekta nazwiskiem Steinbart. Niewątpliwie reprezentował on również nurt historyzmu, jednakże w projekcie przyjął rozwiązania bliższe stylowi neogotyckiemu. Utrzymał w istniejącym budynku okna ostrołukowe, dodatkowo zastosował podobne wysokie, wąskie okna ostrołukowe w projektowanej dobudowie. Bardzo charakterystyczne było wejście południowe do kuchni w formie prostego ostrołucznego portalu (styl ten skopiował A.Abel w 1908 roku jako nowe główne wejście do Domu Górskiego od strony zachodniej). 

Widok na południowo-zachodnią elewację z wejściem do kuchni. RuL nr 4, 1939.

Projekt przewidywał poszerzenie gospody w kierunku obecnego Kociołka, dzięki czemu można było wykonać odrębną klatkę schodową. Skrzydło to miało posiadać ryzalit z kolejnym wyjściem w kierunku zachodnim, gdzie znajdowały się ustępy. W pierwotnej bryle przewidziano również powiększenie sali głównej kosztem korytarza, przewidziano do wyburzenia więc część ścian, w tym także jeden komin (komin kuchenny miał być rozbudowany i włączony do niego nowy piec do ogrzania sali gościnnej).

Projekt przebudowy Domu Górskiego autorstwa Steinbarta z 11 maja 1874 roku. Zbiory AP Oddział Bolesławiec.

Z tego samego, 1874 roku, znany jest jeszcze jeden projekt, prawdopodobnie jednak nie ukończony. Niestety rysunek nie jest podpisany, choć z jego stylu można domyślać się, że jego autorem był również Steinbart. Częściowo wykorzystane są w nim rozwiązania z opisanego wyżej projektu Steinbarta, jednak w tym przypadku autor wykonał koncepcję przebudowy Domu Górskiego z wielkim rozmachem. Dotychczasowy budynek w zasadzie miał być rozbudowany o dwie kolejne części – wschodnią w miejscu dawnego tarasu i zachodnią. W miejscu tarasu miała powstać budowla halowa z lekko pochylonymi, bazaltowymi ścianami wysokiej podmurówki przypominające nieco średniowieczne przypory. Ściany szczytowe miały mieć charakterystyczny szczyt schodkowy, do południowej ściany miała przylegać przybudówka przypominająca nieco apsydę. Z przekroju budynku wynika, iż hala miała być jednym pomieszczeniem – salą widowiskowo-muzyczną, być może także balową. We wspomnianej apsydzie niewątpliwie miało znajdować się miejsce dla muzyków. Natomiast projektowana część zachodnia zbliżona była do pierwszego projektu, jednakże ryzalit miał być zwieńczony strzelistą wieżą z platformą widokową otoczoną krenelażem. Ta cześć miała pełnić funkcje gospodarcze. Krenelaż zastosowano również w innych miejscach – na dachu łączniku budynku z dobudową wschodnią oraz na dachu wspomnianej apsydy. Całość prezentowała się niczym gotycki zamek. Ciekawe, że projekt także ukazuje toalety, które zaprojektowano na zewnątrz budynku, w kierunku dzisiejszego Kociołka. Miała być to drewniana wygódka, przedzielona na męską i damską, po 4 stanowiska, w tym w męskiej dwa stojące.

Do realizacji wybrano jednak projekt uproszczony z ryzalitem lecz bez wieży widokowej. W zasadzie był to w niewielkim stopniu zmieniony rysunek dobudowy, który widzieliśmy już na inwentaryzacji H.Pohla z marca 1863 roku. Było to rozwiązanie pośrednie, nie wymagające wielkich nakładów finansowych jak dwa projekty Pohla czy „zamkowy” projekt Steinbarta. Pozostaje pytanie, niestety bez odpowiedzi, kto był więc właściwym autorem tej koncepcji? Burmistrz Friedrich Feichtmeyer doprowadził więc do realizacji projekt Steinbarta. Zwłaszcza duże znaczenie dla rewitalizacji Domu Górskiego miała budowa tarasu widokowego na drugiej kondygnacji, dostępnego z głównej sali widowiskowej. W tym celu przebudowano dotychczasową kolumnadę, która miała do tej pory tylko charakter zadaszenia, przekształcono ją w taras widokowy, na który wchodziło się przez przebudowane okno dachowe na drzwi panoramiczne. Wykonanie wyższego tarasu widokowego stało się konieczne, gdyż posadzona aleja lipowa zaczęła przysłaniać już widok na góry ze środkowego, najstarszego tarasu widokowego. Urzędujący do 1886 roku burmistrz Feichtmeyer przyczynił się do kolejnego powiększenia parku - w 1872 przedłużono założenie na południe, by w 1874 roku na jego skraju postawić pomnik pomnik ofiarom wojny prusko-francuskiej 1870/71 roku, zaktywizował wykorzystanie parku poprzez organizację na jego terenie wielu festynów i uroczystości państwowych, doprowadził także w 1882 roku do znaczącego zmniejszenia ćwiczeń strzeleckich, przez co poprawił bezpieczeństwo spacerowiczów.

Projekt przebudowy Domu Górskiego z 1874 roku, prawdopodobnie autorstwa Steinbarta. Dom Górski przypominałby średniowieczny zameczek.  Zbiory AP Oddział Bolesławiec.

W związku z przebudową układu pomieszczeń w części parterowej budynku, poprzez przeznaczenie części kuchni na bufet, a także likwidacją dotychczasowego korytarza i powiększeniem jego kosztem sali gościnnej, zaszła konieczność budowy nowego komina kuchennego. Jego projekt sporządził w maju 1895 roku kolejny architekt miejski August Abel. W tym przypadku zastosowano tzw. komin typu rosyjskiego (niem. russische Schornstein). Ten typ kominów szczególnie rozpowszechnił się w Niemczech w końcu XIX wieku. Był przede wszystkim węższy niż dotychczasowe kominy (0,5 do 1 metra przewodu dymowego), gdyż początkowo miał rurę dymową o średnicy 16 cm, przechodzącą dalej w komin o średnicy 22-26 cm. Projekt jest o tyle interesujący, gdyż ukazuje rozkład i przeznaczenie pomieszczeń gospody.

Fragment projektu przebudowy komina autorstwa A.Abla z 1895 roku. Zbiory AP Oddział Bolesławiec.

Obiekty parkowe

Na obchody 50. rocznicy budowy Domu Górskiego, w 1875 roku od strony południowo-wschodniej zbudowano zakrytą, półkolistą altanę koncertową (Musikhalle). Odbywały się w niej koncerty letnie w zasadzie do końca drugiej wojny światowej. Była uwidaczniana na wielu pocztówkach.

Wschodnia, rekreacyjna strona Domu Górskiego na pocztówce z 1897 roku. Zbiory J.Kulczyckiego.

W 1892 roku rajca Erdmann Lindner ufundował z okazji swoich 80. urodzin (1 października) dla mieszkańców miasta obok hali muzycznej kolumnadę (Collonade, rodzaj altany ze stylowymi podporami). Jej projekt wykonał architekt miejski August Abel. Na szczęście projekt zachował się do dziś w Archiwum Państwowym, na jego bazie będzie możliwe w przyszłości odtworzenie kolumnady. Dzięki tej inwestycji goście restauracji lub uczestnicy koncertów mogli skryć się przed deszczem lub słońcem¹¹. Powstała altana zwana była halą Lindnera (niem. Lindner Halle) lub po prostu Nową Halą (niem. Neue Halle).

Projekt altany Lindnera autorstwa A.Abla z 1892 roku. Zbiory AP Oddział Bolesławiec.

 

Po rozbudowie Domu Górskiego i pojawieniu się dodatkowego wyjścia południowego z kuchni i bufetu, urządzono w miejscu wcześniejszego zieleńca wyniesioną platformę z altaną, która pełniła oczywiście rolę letniego wyszynku. Jej wygląd znamy chociażby z projektu Abla z 1902 roku, na pocztówkach nie była praktycznie widoczna, gdyż przysłaniała ją zieleń drzew, krzewów i pnączy.

Inwentaryzacja A.Abla z 1902 roku. Po lewej Hala Lindnera, w głębi altana koło kuchni, po prawej tzw. Mała Hala (kolumnada), z tyłu za nią przyległa do gospody kolejna kolumnada. Zbiory AP Oddział Bolesławiec.

XIX wiek zakończył się w sumie niewielką rozbudową i przebudową pomieszczeń wewnętrznych gospody na Kamiennej. Praktycznie jej wizerunek uległ niewielkim zmianom od 1824 roku, a co najważniejsze, kubatura obiektu nie potrafiła sprostać rosnącej wciąż popularności parku na Kamiennej Górze i ilości odwiedzających go spacerowiczów. Próbowano ten niedobór nadrobić letnimi altanami, jednakże i one mogły funkcjonować tylko w ciepłe dni. Dopiero kolejny architekt miejski, wspomniany już August Abel, przedstawił rajcom miejskim projekt szokującego przedsięwzięcia...

Tomasz Bernacki, grudzień 2019